نن د سېپټمبر ۲۹مه نېټه ده، نن د کافي نړيواله ورځ لمانځل کېږي. دا ورځ دې تاسو ټولو ته مبارک وي؛ هغو ته هم چې څښي یې او هغو ته هم چې پیدا کوي (کري) یې. که څه هم کافي په برصغیر (هند او پښتونخوا) کښې دومره عامه نه ده، خو د نړۍ په ډېرو هېوادونو کښې یو ډېر خوښ کړل شوی څښاک دی. موږ د برصغیر خلک د چایو ډېر مئینان یو. ویل کېږي چې له تېلو وروسته د کافي کاروبار د نړۍ تر ټولو لوی تجارت دی. موږ په "علم زا" کښې په دې موضوع درې برخې خپرې کړې دي، او دا یې څلورمه او وروستۍ برخه ده. په دې برخه کښې موږ درته بیانوو چې کافي چېرته چېرته او څومره پیدا کېږي.
لوړ ځایونه د کافي لپاره غوره دي
لوړ ځایونه د کافي د فصل لپاره ډېر ښه وي. په یخه او لنده هوا کښې د کافي مېوه ورو ورو پخېږي او یو ځانګړی خوند پیدا کوي. په ایتوپیا کښې د بحر له سطحې نه په ۵۰۰۰ فټه (۱۵۰۰ متره) لوړوالي باندې شوې کافي یو تېز او بېل خوند لري. د برازیل کافي په ۴۰۰۰ فټه (۱۲۰۰ متره) لوړوالي کښې کېږي؛ هلته دانې کلکې وي او خوند یې یو څه چاکلېټ ته ورته وي. په داسې حال کښې چې په ۳۰۰۰ فټه (۹۰۰ متره) لوړوالي باندې کېدونکې کافي یو څه پيکه او بې خونده غوندې پاتې کېږي.
تر حاصل پورې ډېر وخت غواړي
له بوټي نه تر پیالې پورې، کافي له یوه اوږده مزله تېرېږي. د کافي کروندګر د کافي د بوټو تر مېوې نیولو پورې لږ تر لږه دوه نیم کاله انتظار باسي. د بوټو لومړۍ شپږ میاشتې په سیوري لرونکو نرسریو کښې تېرېږي، او په دې وخت کښې خورا ډېرې ساتنې او پالنې ته اړتیا لري. تر ټولو وروستی خو خورا خواري غوښتونکی پړاو د دانو ټولول دي؛ دا مېوې زیاتره په لاسونو شکول کېږي، ځکه چې دا ونه ګانې پر سختو ډډونو او رېوندو غرونو ولاړې وي.
د اقلیمي بدلون له وجې خطرونه
له یوې خوا په ټوله نړۍ کښې د کافین لرونکو مشروباتو تنده او غوښتنه ورځ تر بلې زیاتېږي، او له بلې خوا اقلیمي بدلون د کافي صنعت ته غټ ګواښونه پېښ کړي دي. د ځمکې د تودوخې زیاتېدل، د موسمونو بې قاعدګي او په تودوخه او بارانونو کښې بدلون د کافي د نازکو بوټو (عربیکا) لپاره یو لوی افت دی. کېدای شي تر ۲۰۵۰ پورې په برازیل کښې د کافي د کرنې ۲۵٪ ځمکه نوره د کښت وړ پاتې نه شي، چې له امله به یې ګڼ شمېر کروندګر بې روزګاره شي.
د کافي د ټوک پلورنې بوجۍ
دا یادول ضروري دي چې په عمده او ټوک بازار کښې کافي په کومه تله او پيمانه تلل کېږي. د پخوا راهیسې د کافي د زېرمه کولو او وړلو راوړلو لپاره د شڼو (پټسن) لویې لویې بوجۍ کارول کېږي چې موږ ورته باردانه وایو. په یوه بوجۍ کښې ۶۰ کیلوګرامه (۱۳۰ پاونډه) کافي ځایېږي. د کافي لپاره د دغه ډول بوجیو دود په برازیل کښې پیل شو او بیا نړیوال معیار وګرځېد، تر دې چې تر نن ورځې پورې دا د کافي د تللو یوه رسمي کچه ده؛ د بېلګې په توګه، د خوراک نړیوال سازمان (FAO) د کافي شمېرې په ۶۰ کیلويي بوجیو سره ښيي. ځینې هېوادونه، لکه کولمبیا، بیا د ۷۰ کیلوګرامه بوجۍ کاروي.
اوس ورو ورو د ۶۰ کیلوګرامه شڼو بوجیو ځای د پلاسټیک، پولي پروپیلین یا پولي اېتیلین لویې بوجۍ نیسي، او دا د کافي په صادراتو کښې په چټکۍ سره کارول کېږي—په ځانګړې توګه له برازیل څخه.
د جوټ یا ټوکر د بوجیو خپله خوبي دا ده چې د چاپېریال سره برابرې او بې ضرره دي. پلاسټیکي کڅوړې که څه هم سپکې دي، لوندوالی نه ننباسي، ارزانه دي او ډېر پایښت لري، خو د چاپېریال لپاره ګټورې نه دي.
راځئ هېواد په هېواد د کافي حالت وګورو
(دا شمېرې د ۲۰۲۵/۲۰۲۶ کلونو دي)
۱. برازیل
آیا پوهېږئ چې دا ستاسو په پیاله کښې کافي له کومه راغلې ده؟ ډېر امکان لري چې د برازیل وي. د جنوبي امریکا دا هېواد په ټوله نړۍ کښې د کافي تر ټولو لوی پیداکوونکی دی، چې په ۲۰۲۵/۲۰۲۶ کښې یې ۶۳ میلیونه مېټرک ټنه کافي چمتو کړې ده. برازیل د نړۍ د ټولې کافي شاوخوا ۳۵.۲ سلنه برخه تولیدوي.
۲. ویتنام
ویتنام د نړۍ دویم لوی هېواد دی چې کافي تولیدوي؛ خو دا د برازیل په پرتله نیمه برخه جوړوي. ویتنام ۳۲ میلیونه بوجۍ کافي تولید کړې ده، چې د نړۍ د ټول محصول ۱۸ سلنه جوړوي.
۳. کولمبیا
کولمبیا په درېیم نمبر ده، چې ۱۲.۵ میلیونه بوجۍ کافي یې تولید کړې او د نړۍ په بازار کښې ۱۲ سلنه ونډه لري.
۴. انډونیزیا
د تل په څېر، انډونیزیا د نړۍ څلورم لوی تولیدوونکی پاتې شوی چې ۱۲.۳۷ میلیونه بوجۍ کافي یې تولید کړې. دا هېواد هر کال په لکونو بوجۍ بهر ته لېږي.
د انډونیزیا یوه مشهوره کافي "کوپي لواک" نومېږي چې خورا زیاته ګرانه ده. دا کافي یو ځانګړی بوی لري چې کیسه یې ډېره په زړه پورې ده:
تر هر څه وړاندې د یوه ځناور یادونه پکار ده چې په انګلیسي کښې ورته "سیوېټ" (Civet)، په بنګالي کښې "باګداش" او په انډونیشیايي کښې "موسنګ" وايي. دا ځناور په پښتونخوا او پاکستان کښې نه شته او بڼه یې لېوه یا ګیدړ ته ورته وي. دا ځناور که څه هم غوښه او بوټي هر څه خوري، خو د کافي مېوه له زړي سره خوري. دا زړی په نس کښې نه هضمېږي او په پوره ډول د باندې وځي؛ نو خلک یې له غایطه موادو (پچې) څخه دا زړي راټولوي، بیا یې مینځي او میده کوي یې. د دې کافي خوند او بوی بیخي بېل او نایابه وي.
د دې پیل داسې و چې په شپاړسمه او اوولسمه پېړۍ کښې انډونیزیا د پرتګالیانو، هالنډیانو او انګرېزانو تر ښکېلاک لاندې وه. ښکېلاکګرو غوښتل چې ځايي خلک د دوی لپاره کافي وکري. ځايي خلکو به د حاصل په وخت کښې ځینې دانې په مځکه غورځولې تر څو وروسته یې د خپل څښاک لپاره ټولې کړي. خو دا ځناور به راغی او دا دانې به یې وخوړلې؛ د مېوې غوښه به هضم شوه او زړي به روغ رمټ بهر راووتل. ځايي خلکو به دا زړي راټول کړل، میده به یې کړل او کافي به یې ترې جوړه کړه. په دې ډول دا خوندوره کافي رامنځته شوه. البته ځینې خلک د پچې نه د راټولېدو له وجې دا ښه نه ګڼي. باید وویل شي چې د دې ځناور په غایطه موادو کښې دا خوشبويي د هغه کیمیاوي مادې له وجې وي چې د ده له یوه غدې (ګلېنډ) څخه چې په طب کښې ورته "پیرینیم" وايي، راوځي.
۵. ایتوپیا
ورپسې وار د ایتوپیا دی، چې د افریقا په کچه د کافي په تولید کښې لومړی مقام لري. ایتوپیا ۱۱.۵۶ میلیونه بوجۍ کافي تولید کړې، چې د ټولې نړۍ ۶.۵ سلنه کېږي.
۶. یوګانډا
د افریقا بل لوی هېواد یوګانډا ده. د کافي په کښت کښې دغه هېواد ډېر پرمختګ کړی؛ پخوا په لسم نمبر و خو اوس شپږم مقام ته راپورته شوی دی. دې هېواد دا ځل ۱۱.۵۶ میلیونه بوجۍ کافي کړې او اوس د نړۍ د کافي ۴ سلنه برابروي.
۷. هندوستان
هند هم له چا کم نه دی؛ په اسیا کښې د کافي دویم لوی تولیدوونکی هېواد دی. هند خپل اووم مقام ساتلی او ۶.۴۳ میلیونه بوجۍ کافي یې تولید کړې ده، چې دا د نړیوال کچ ۳.۶ سلنه جوړوي.
۸. هانډوراس
د منځنۍ امریکا لومړی هېواد هانډوراس سږ کال له شپږم نمبر څخه اتم نمبر ته راښکته شوی دی. هانډوراس سږ کال ۵.۵۳ میلیونه بوجۍ کافي تولید کړې او نړۍ ته یې ۳.۱ سلنه ونډه ورکړې ده.
۹. پیرو
د جنوبي امریکا هېواد پیرو سږ کال د ۲.۷ میلیونه بوجیو په تولید سره په نهم نمبر راغی، چې د نړۍ د ټولې کافي ۲.۷ سلنه جوړوي.
۱۰. مکسیکو
د شمالي امریکا هېواد مکسیکو هم د نړۍ د غوره تولیدوونکو په ډله کښې دی، چې سږ کال یې ۴.۰۸ میلیونه بوجۍ کافي کړې او د نړۍ په کچه یې ونډه ۲.۳ سلنه وه.
د نورو هېوادونو د تولید شمېرې (د ۲۰۲۲ کال له مخې په زرګونو بوجیو کښې):
۱۱. د منځنۍ افریقا جمهوریت: ۳۱۶ زره بوجۍ
۱۲. ګواتیمالا: ۲۲۵ زره
۱۳. ګیني: ۲۰۰ زره
۱۴. لاوس: ۱۷۸ زره
۱۵. نکاراګوا: ۱۴۳ زره
۱۶. چین: ۱۰۸ زره
۱۷. د عاج ساحل (آئیوري کوسټ): ۹۱ زره
۱۸. کوسټاریکا: ۷۹ زره
۱۹. تانزانیا: ۶۳ زره
۲۰. کانګو: ۶۲ زره
۲۱. وینزویلا: ۵۶ زره
۲۲. ماداګاسکر: ۴۹ زره
۲۳. کینیا: ۴۹ زره
۲۴. پاپوا نیو ګیني: ۴۵ زره
۲۵. ایل سلواډور: ۳۲ زره
۲۶. یمن: ۳۰ زره
۲۷. فلپین: ۳۰ زره
۲۸. روانډا: ۲۷ زره
۲۹. کمبوډیا: ۲۴ زره
۳۰. بولیویا: ۲۴ زره
۳۱. ډومینیکن جمهوریت: ۲۳ زره
۳۲. ټوګو: ۲۳ زره
۳۳. انګولا: ۲۰ زره
۳۴. تایلینډ: ۱۷ زره
۳۵. پاناما: ۱۲ زره
۳۶. مالاوي: ۱۱ زره

سمدستي کافي؛ اصلي حقیقت څه دی؟
موږ پخوا هم د سمدستي (انسټنټ) کافي په هکله لیکلي وو، او دلته یې نور تفصیل وړاندې کوو.
د کېرن فرېډرېکسن لیکنه:
راځئ وګورو چې د سمدستي کافي او عامې کافي تر منځ څه توپیر دی او دا سمدستي کافي په اصل کښې څه شی ده؟
سمدستي کافي د عامې کافي په پرتله ژر تیارېږي، ارزانه پرېوځي او جوړول یې هم اسانه دي. دا د پوډرو په بڼه وي؛ بس په ګرمو اوبو کښې یې واچوئ، لکه څنګه چې چای جوړوو. سمدستي کافي هم د کافي له اصلي او وسوځول شوو (روسټ شوو) زړو څخه جوړېږي. دا دانې میده کېږي، پخېږي او اوبه ترې ایستل کېږي، چې په پایله کښې یې وچ پوډر پاتې کېږي. کله چې تاسو دا پوډر په اوبو کښې واچوئ، د څښلو وړ کافي ترې جوړه شي.
سمدستي کافي څنګه جوړېږي؟
د دې کافي د پوډرو جوړولو لپاره دوه لارې چارې شته: یوه د شیندلو په وسیله وچول ، او بله د یخولو له لارې وچول
۱. د شیندلو په وسیله وچول: په دې طریقه کښې توده کافي نږدې په ۴۸۰ درجو فارنهایټ تودوخه کښې ایشول کېږي او د هغې نری پاش پر یوه ډېره توده تخته وشیندل شي. کله چې کافي له تختې سره ولګېږي، اوبه سمدستي بخار شي او کافي وچه پاتې شي.
۲. د کنګل کولو له لارې وچول: دا لاره خورا عامه ده. لومړی د کافي او اوبو یو محلول جوړ کړل شي، بیا دغه محلول تر ۲۰ درجو فارنهایټ پورې یخیږي تر څو بیخي یخ ونه تړي. تر دې وروسته دا نیمه کنګل شوې کافي تر منفي ۴۰ درجو فارنهایټ پورې په یوه تبۍ یا لوښي کښې نوره هم سړه شي. له دې سره د کنګل شوې کافي یو کلک پېپ رامنځته شي، چې بیا میده کړل شي او داسې تنور ته واستول شي چې هلته یخ سیده بخار شي او یوازې د کافي وچ پوډر پاتې شي.
په سمدستي کافي کښې څومره کافین شته؟
سمدستي کافي د عادي کافي په پرتله لږ کافین لري، چې دا د هغو کسانو لپاره خورا ښه ده چې ډېر کافین نه خوښوي. د سمدستي کافي په یوه پیاله کښې د ۳۰ څخه تر ۹۰ ملي ګرامه پورې کافین وي، په داسې حال کښې چې په عادي کافي کښې دا کچه له ۷۰ څخه تر ۱۴۰ ملي ګرامه پورې وي.
د سمدستي کافي یو منفي اړخ د هغې کیمیاوي جوړښت دی. په دې کښې "اکریلامایډ" نومې یو کیمیاوي مواد وي، چې د دانو د وسوځولو پر مهال پیدا کېږي. په سمدستي کافي کښې دا ماده د عادي کافي په پرتله تر دوه چنده پورې زیاته وي. که دا په زیاته کچه وڅښل شي، نو کېدای شي اعصابو ته تاوان ورسوي او د سرطان خطر زیات کړي. خو څېړنو ښودلې چې په سمدستي کافي کښې د دې کچه دومره نه ده چې سړي ته تاوان ورسوي.
د سمدستي کافي لومړنۍ بڼې
د جسټن سلیوان لیکنه:
مارک پینډرګاسټ په خپل کتاب "Oxford Companion to American Food and Drink" کښې ليکي چې د سمدستي کافي تر ټولو لومړني شواهد په ۱۷۷۱ کال کښې موندل کېږي؛ یعني اروپا ته د کافي له ورپېژندلو شاوخوا ۲۰۰ کاله وروسته. هغه مهال جان ډرینګ په برتانیا کښې د دې "کافي ګډولې" د جوړولو رسمي حق (پیټنټ) ترلاسه کړ.
وروسته، د نولسمې پېړۍ په پای کښې په ګلاسګو کښې یوه شرکت د "کېمپ کافي" په نوم یو شی جوړ کړ؛ دا د اوبو، بورې، کافي او کاکړۍ (Chicory – یو ګټور بوټی چې نري شنه پاڼې لري او ترخې ریښې یې وچېږي او د کافي سره یوځای یا د هغې پر ځای کارول کېږي) یوه خلاصه وه. د عامو خلکو لپاره د کېمپ کافي دا ډول نسخې د ۱۸۰۰ لسیزې په وروستیو کښې د برتانیا په بازارونو کښې راښکاره شوې.
په امریکا کښې، د سمدستي کافي تر ټولو پخوانی ذکر د کورنۍ جګړې پر مهال کېږي، کله چې عسکرو د داسې انرژۍ او تاندوالي لارې لټولې چې په جګړه کښې یې په اسانۍ له ځانه سره وساتلای شي.
په سان فرانسسکو کښې د ۱۸۵۰ په شاوخوا کښې، جېمز فولګر او د هغه زامنو د کافي یو شرکت جوړ کړ. فولګرز لومړی هغه زړي په ډبیو کښې وپلورل چې په کور کښې یې د پخولو او میده کولو اړتیا نه وه؛ نو ځکه د سرو زرو د لټون پر مهال د کانونو مزدورانو ډېره خوښه کړه. تر دې وړاندې د کافي پخول او میده کول یو جنجالي کار و.
په سوداګریزه کچه د سمدستي کافي بازار
د ډریو اینګرر لیکنه:
تر دې وروسته دا شرکت په امریکا کښې د کافي له دوو خورا مشهورو برانډونو څخه وبلل شو. دویم یې مېکسویل هاوس و. که څه هم له دوی څخه هېڅ یوه تر دویمې نړيوالې جګړې پورې سمدستي کافي وړاندې نه کړه، خو خپلو تيارو میده شوو زړو د خلکو لپاره د کافي جوړول ډېر اسانه کړل.
په ۱۹۰۶ کال کښې، سایرس بلېنک دا پوډر تر عامو هټیو پورې ورسول. په ۱۹۱۰ کال کښې جورج واشنګټن (نه د امریکا ولسمشر) نومي یو اروپايي کډوال د پخې شوې کافي وچ پوډر لا ښه کړل او په لومړي ځل یې په ټوله امریکا کښې په سوداګریزه کچه سمدستي کافي وړاندې کړه، چې وروسته د اسانه جوړېدو له کبله په لومړۍ نړيواله جګړه کښې ډېره مشهوره شوه.
په سمدستي کافي کښې بل لوی انقلاب په ۱۹۳۸ کال کښې راغی کله چې نیسلې کمپنۍ "نېسکافې" پیل کړه. دا کافي په لوړو برج ډوله بټیو کښې د کافي د اوبلنو موادو په شیندلو او وچولو سره جوړه شوه، چې د اوبو په ګډولو سره به ترې سمدستي پیاله جوړېدله. دا تر اوسه په بازار کښې له خورا مشهورو کافيانو څخه ده، تر دې کچې چې په ۲۰۱۲ کال کښې نېسکافې د نړۍ د سمدستي کافي د ټول پلور ۷۴ سلنه برخه په لاس کښې درلوده.
سمدستي کافي د عادي کافي ډېرې روغتیايي ګټې هم په ځان کښې ساتي. په دې کښې ډېر اینټي اکسیډنټونه شته، بلکې د جوړېدو د ځانګړي پړاو له امله کېدای شي تر عادي کافي هم پکښې زیات وي. څېړنو ښودلې چې دا د ذهن کار او د هاضمې نظام ښه کوي. د هغو کسانو په منځ کښې چې کافي څښي، د اعصابو د ځینو ناروغیو لکه الزایمر (د هېرې ناروغي) او پارکنسنز خطر لږ وي، او تر څنګ یې د شکرې، د ینې د خرابوالي (سیروسیس) او د ینې د کینسر ګواښ هم کمېږي.
په نړیواله کچه د سمدستي کافي محبوبیت