پولیو
گندے پانی توں پھیلن والی بیماری

پاکستان تے افغانستان او دو ملک نیں جتھے اج وی جدوں دنیا دی ترقی عروج تے اے ، پولیو جیڑ ے موذی مرض نال بری طرح متاثر نیں ۔ پاکستان وچ صوبہ خیبر پختون خواہ جو پٹھاناں دا گھر اے ،ایس بیماری دی لپیٹ وچ اے ، لیکن افسوس ناک گل اے ہے کہ اوتھے دے لوگ ایس ویکسین دے خلاف مزاحمت کر رہے نیں ، جو اونہاں دے بچیاں نوں ایس بیماری توں بچا سک دی اے ،او غلط مفروضیاں دی بنیاد تے آ کر رہے نیں ، ایس سلسلے وچ اونہاں لوکاں نوں باقاعدہ شعور پیدا کر ن دی لوڑ اے اور آوی دسیا جائے کہ اونہاں دی اپنی تحقیق اونہاں دے بچیاں دا مستقبل بچا سکدی اے ۔
پولیو ، جیس دا پورا ناں پولیو مائیلائٹس اے ، گندے پانی توں پھیلن والی بیماری اے ،اسیں سب نوں پتا اے کہ پاکستان وچ پائپ لائناں دا پانی اینا صاف نئیں ہوندا جنا ہونا چاہیے دا اے ، پائپ لائناں دے پانی وچ کئی طرح دیاں آلودگیاں پائیاں جاندیاں نے ،ایس لئے ضروری اے کہ عوام حکومت توں پین واسطے صاف پانی دا مطالبہ کرے ، تاکہ پانی تو پیدا ہون والیاں بیماریاں توں جان چھڑائی جا سکے ۔
اگر اسیں تاریخ تے نظر دوڑائیے تے ایک رپورٹ دے مطابق 20 ویں صدی دے درمیان تک پولیو وائر پوری دنیا وچ پایا جاندا سی ،جیس تو ہر سال پنجاہ لکھ تو زیادہ لوک مر جاندے یا مفلوج ہو جاندے سن ،ایس دا کوئی موثر علاج نئیں سی ،بیماری وچ اضافہ ہوندا جاندا سی ،ایدے واسطے اک ویکسین دی فوری ضرورت سی ۔
فیر 1960 توں بعد ایس بیماری توں کسے دے مرن دی اطلاع نئیں ملی لیکن ایس بیماری نے اپنے متاثرین نوں لکھاں دی تعداد وچ معذور کر دتا سی ،سب نوں پتا اے کہ ایس بیماری توں محفوظ رہن دا اک ای طریقہ اے ،اور او اے ویکسین ۔
مختلف بیماریاں دے خلاف ویکسین پندرہويں صدی تو‏ں استعمال ہُندی رہی ا‏‏ے ، پہلی ویکسین لوکاں نوں چیچک تو بچان لئی تیار کیتی گئی سی ۔
سوال پیدا ہوندا اے کہ ویکسین ہے کی ؟ اس دا آسان جواب اے کہ ویکسین کسے خاص بیماری لئی ایک مادہ اے جو اس مخصوص بیماری دے کمزور کیتے گئے وائرس تے مبنی اے ۔ جدوں اے مادہ جسم وچ داخل کیتا جاندا اے تے ساڈا جسم اس کمزور وائرس دا مقابلہ کرن دی تیاری کر دا اے اور اس بیمادی دے خلاف قوت مدافعت ودھ جاندی اے ۔
کوئی کہہ سکدا اے کہ اسیں اپنے ای جسم نوں تھوکہ دے رئے آں ،کہ ساڈے اندر کوئی دشمن داخل ہو ریا اے ،لہذا لڑن لئی کمر کس لو ، لیکن آ بہترین کم ہو جاندا اے ، اس گل دی سمجھ ملن نوں اللہ تعالی دی طرفوں تحفہ سمجھنا چائے دا اے ،ایہ اک حقیقت اے کہ دوجیاں دوائیاں دے مقابلے وچ ویکسین نے زیادہ جاناں بچائیاں نیں ۔
پہلی کامیاب پولیو ویکسین ڈاکٹر جو ناز سالک نے 1952 توں 1955 دے تین سالاں وچ تیار کیتی ،تجربے دے طور تے ڈاکٹر صاحب نے خود اپنے اور اپنے خاندان دے افراد نوں مذکورہ ویکسین دے ٹیکے لوائے ،1954 تک اندازا 1.3 ملین بچیاں نوں آزمائشی طور تے ٹیکے لوائے گئے ، 1960 وچ نامور محقق البرٹ سبین دے پولیو دے خلاف تیار کردہ قطرے پیالن دی منظوری دتی گئی ،ویکسین دے ایہ قطرے منہ نال پلائے جاندے یا شکر دیا ٹیلیاں تی پاکے استعمال کیتے جاندے سی ۔ایہ استعمال سب توں پہلاں سوویت یونین اور مشرقی یورپ وچ کیتا گیا ، چیکوسلواکیہ او پہلا ملک اے جتھوں پولیو دا مکمل خاتمہ ہویا ۔

پولیو دا حملہ
پولیو وائرس خاص طور تے حرام مغز یا دماغ دے اس حصے نوں متاثر کردا اے جہڑا ریڑھ دی ہڈی نال جڑیا ہوندا اے ،اپنی بدترین شکل وچ پولیو کسے شخص دے کجھ اعضا نوں حرکت دین توں محروم وی کر سکدا اے ، جنوں فالج وی آ کھیاں جاندا اے ،ساہ لین چ مشکل ہو سکدی اے ،تے کدی کدی ایہ موت دی وجہ وی بن سکدا اے ۔
موجودہ سالاں وچ ویکسین دی وجہ توں عالمی سطح تے پولیو دے واقعات بہت تھوڑی تعداد چ ریکارڈ ہوئے نیں ، لیکن پولیو وائرس اجے وی اونہاں علاقیاں وچ پھیل ریا اے جتھے ویکسین دی شرح تھوڑی اے ۔
پولیو دا خطرہ افریقہ ، مشرق وسطی ،جنوبی اور وسطی ایشیا دے ملکاں وچ بہت ودیا ہویا اے ،واضح رے کہ ویکسین لگے ہوئے بالغ افراد جو ایہڑے علاقے چ سفر کرن کا ارادہ رکھ دے نیں جتھے پولیو پھیل ریا ہوئے ،اونہاں نوں مجہول پولیو وائرس ویکسین (ان ایکٹو پولیو وائرس ۔آئی پی وی ) دی بوسٹر خوراک لینا ضروری اے ، بوسٹر خوراک لین تو بعد قوت مدافعت پوری زندگی باقی ریندی اے ۔ اس دا مطلب اے کہ اک انسان نوں اپنی زندگی چ اس ویکسین دیاں دو خوراکاں دی ضرورت اے ۔

علامات
پولیو وائرس توں متاثر ہون والے اکثر لوکاں نوں پولیو دیاں علامتاں ظاہر نئیں ہوندیاں۔

کچا پولیو
تقریبا 5 فیصد افراد وچ ابارٹیو پولیو مائیلائٹس یا کچا پولیو (او مرض جو اپنے عروج تے پہنچیا ہووے اور جلدی ختم ہو گیا ہووے)ہوندا اے ،اس مرض وچ نزلے جہڑیاں علامتاں ہوندیاں نیں ، مثلا بخار ،سر درد ،جسم چ درد ، گلے دی سوزش ،پیٹ چ درد ، پکھ نا لگنا ،جی متلانا اور الٹی آنا وغیرہ ۔ انہاں دا دورانیہ دو توں تین دن ہوندا اے ۔
بغیر فالج پولیو
اس بیماری دی ذرا زیادہ شدید شکل بغیر فالج والا پولیو اے جو متاثرہ لوکاں چوں اک فیصد نوں متاثر کردا اے ،اگر چہ ایہ بیماری کجھ دناں توں زیادہ رہندی اے لیکن فالج دا سبب نئیں بن دی ۔ گردن چ درد یا اکڑاو ،ہتھاں اور پیراں چ درد یا کھچاؤ اور شدید سر درد نال نزلہ و زکام اس بنا فالج پولیو بیماری چ علامتاں ظاہر ہو سکدیاں نیں ۔
اس دوران علامتاں دا دوسرا مرحلہ وی شروع ہو سکدا اے ،اور دوسرا مرحلہ شروع ہون تو پہلاں کجھ دناں لئی انج لگ سگدا اے مریض دی حالت بہتر اے ۔
اس دوسرے مرحلے دیاں علامتاں چ گردن اور ریڑھ دی ہڈی چ اکڑن اور پٹھیاں دی کمزوری شامل اے ۔
فالجی پولیو
ایہ اس بیماری دی بد ترین قسم اے ،لیکن شکر اے کہ ایہ بہت تھوڑی اے ،اس بیماری دی شروعات بغیر فالج پولیو ورگی ہوندی اے ،لیکن وقت دے نال نال بیماری دیاں علامتاں چ شدت آ ندی رہندی اے ، جیویں :
شدید درد
سن ہو جانا یا چبھن دا احساس ہونا
پٹھیاں دا کھچاؤ یا تشنج
عضلات دی کمزوری اور اعضا دا مفلوج ہونا ۔
ویسے تے اک وقت چ جسم دے کسے وی دو حصیاں تے فالج دا حملہ ہو سکدا اے ،لیکن عموما اک لت اور اک باں مفلوج ہو جاندی اے ۔
بیماری دی شدت دی بنیاد تے دوجیاں علامتاں وی ظاہر ہو سکدیاں نیں ، مثلا ساہ لین چ استعمال ہون والے عضلات دا مفلوج ہونا
نگلن چ مشکل ہونا ۔

پولیو دے بعد علامتاں
پولیو دے بعد کجھ نویاں علامتاں ظاہر ہوندیاں نیں یا کجھ مسائل ودھ جاندے نیں ،ایہ پولیو ہون توں کئی دہائیاں بعد ہوندا اے ،ایدھیاں عام علامتاں ایہ نیں ۔
آہستہ آہستہ پٹھیاں چ اور جوڑاں چ کمزوری اور درد
تھکاوٹ
عضلات دا گھل کر ختم ہونا
ساہ لین اور نگلن چ مشکل ہونا
ساہ لین چ مشکل ہونا یا ساہ دا کٹیا جانا
ٹھنڈ دی برداشت دا کٹ ہونا

ڈاکٹر نوں چیک اپ کدوں کروانا چاہیدا اے ؟
پولیو دیاں علامتاں اعصابی نظام نوں متاثر کرن والیاں دوسریاں بیماریاں ورگیاں نیں ،اس لئی بر وقت اور درست تشخیص ضروری اے ،اگر کسے شخص نوں پہلے کدی پولیو سی اور ہوں اوہنوں کجھ نیاں یا بریاں علامتاں محسوس ہون تے ، اوہنوں فورا ڈاکٹر نوں چیک اپ کروانا چاہیدا اے ۔

وجوہات
پولیو اک وائرس دی وجہ توں ہوندا اے ،ایہ بنیادی طور تے ریڑھ دی ہڈی اور دماغ دیاں رگاں دے خلیات نوں نشانہ بناندا اے جیڑے پٹھیاں دی حرکت تے اختیار رکھدے نیں ،،حسیات تے اختیار رکھن والے اعصابی خلیے عام طور تے متاثر نیں ہوندے ۔
قدرتی طور تے پایا جان والا پولیو وائرس ،جنہوں بے لگام پولیو وائرس (وائلڈ پولیو وائرس)وی کیندے نیں ،ایہ زیادہ تر ملکاں توں ختم ہو گیا اے ،ایدے بہت کٹ واقعات ای ریکارڈ ہوندے نیں ۔
وائرس دی اک ہور قسم اے جیس نوں ویکسین توں حاصل کردہ پولیو وائرس (ویکسین ڈیرایوڈ پولیو وائرس یا وی ڈی پی وی ) آکھیا جاندا اے ،ایہ چھوت دی بیماری اے اور عالمی سطح تے پولیو دے پھیلن دی سب توں وڈی وجہ اے ، وی ڈی پی وی بنیادی طور تے اونہاں چند ملکاں وچ موجود اے جتھے ' کمزور پولیو وائرس 'ویکسین دے قطرے منہ دے ذریعے پیاے جاندے نیں ۔
اک سوال پیدا ہوندا اے کہ ویکسین وی بیمار کر سکدی اے ؟ ایدا جواب آ اے :
منہ دے ذریعے پیالی جان والی ویکسین وچ کمزور وائرس ہوندا اے ،لیکن واضح رہے کہ اے پولیو دا سبب نئیں بن دا اور ویکسین لوان والے افراد چوں بہت ہی تھوڑے افراد 'وی ڈی پی وی' توں متاثر ہندے نیں ، ایدے برعکس وی ڈی پی وی وائرس دی اک نئی قسم اے ، جیڑی اوہناں علاقیاں چ پھیلدی اے جتھے لوکاں دی اکثریت ویکسین توں بغیر ہوندی اے۔
ویسے تے منہ توں لین والی کمزور وائرس ویکسین بیماری دا سبب نئیں بن دی لیکن ایس توں وی پولیو پھیل سکدا اے ،اگر کسے علاقے دی اکثریت ویکسین یافتہ اے تے کمزور وائرس دے پھیلاو تے قابو پایا جا سکدا اے ،اگر ویکسین نا لگی ہووے تے کمزور وائرس اوس علاقے چ لمے عرصے تک ڈیرے جمائی رکھ دا اے ،ایس طرح وائرس نوں تبدیل ہون دا موقع مل سکدا اے ،ایہ بے لگام وائرس دی طرح بیماری دا باعث بن سکدا اے ۔
اوتھے ریاست ہائے متحدہ امریکہ وچ 'وی ڈی پی وی' توں انفیکشن دی اطلاع ملی اے ،ایسے واقعات وچ متاثرہ شخص نوں یا تے ویکسین لوائی نئیں گئی یا اس دا اپنا مدافعتی نظام کافی کمزور سی ۔
ہونڑ سن 2000 توں ریاست ہائے متحدہ امریکہ وچ پولیو ویکسینیشن مرکز نیں اک لنج منج پولیو وائرس جیسنوں ادھ مویا وائر وی کہہ سکدے نیں ،ایہ کمزور توں وی زیادہ کمزور وائرس اے ،ایس دا انجیکشن بنایا گیا اے ،جو وی ڈی پی وی لئی بالکل خطرہ نیں بندا۔
لنج منج ( ڈی ایکٹیویٹڈ ) وائرس تیار کیتا جاندا اے ،جو مردہ تے نیں ہوندا لیکن ایس چ برائے ناں زندگی ہوندی اے کہ انسانی بدن دا مدافعتی نظام ایس نوں شناخت کر سکے ، بالکل مردہ وائرس شناخت نیں ہوندا۔

پولیو کیویں پھیل دا اے
پولیو اور دوسریاں بیماریاں دے وائرس ہر وقت انساناں تے حملہ آور رہندے نیں،لیکن اکثر انساناں دی قوت مدافعت بہتر ہون دی وجہ توں او بیمار نیں ہوندے ۔
او افراد جنہاں دے جسم وچ پولیو وائرس تے ہے لیکن او ایس وائرس دے مریض نئیں گے ،تے او وائرس نوں اپنے نال لے کے پھر رئے نیں ،ایہ افراد ایس وائرس نوں اپنی نیچھ اور کھانگ توں نکلن والے لعاب دے ذرات اور اپنے فضلے توں دوسریاں چ منتقل کر سکدے نیں ،مثلا انہاں لوکاں نیں کھانگ کرن ،نیچھ مارن یا بیت الخلا استعمال کرن توں بعد ہتھ توئے بغیر کھان پین دیاں چیزاں نوں ہتھ لائے تے ایہ وائرس پھیل سکدا اے ۔ایہ وائرس گٹر دے پانی توں وی پھیل سکدا اے ،جیس چ پولیو وائرس توں متاثرہ فضلہ ہو سکدا اے ،اسیں سب نوں علم ہے کہ پاکستان دے اکثر شہراں وچ تازے پانی دے نال گٹر دا پانی وی مل جاندا اے ۔

خطرے
پولیو بنیادی طور تے بچیاں نوں متاثر کردا اے ،لیکن جو وی ویکسین نیں لوائے گا اودے اس بیماری چ مبتلا ہون دے امکان زیادہ ودھ جاندے نیں ۔
علاج وچ دشواریاں
بیماری دی شدت جدوں ساہ لینا بہت مشکل کر دیندی اے تے موت وی واقع ہو سکدی اے ،فیر ایس بیماری توں صحت یاب ہون والے طویل مدتی پیچیدگیاں وی پغت سکدے نیں ، جداں پوری زندگی لئی مفلوج ہونا
پٹھیاں دے ریشیاں دا سکڑ جانا،جس دی وجہ توں ہڈیاں تے جوڑ ٹیڑھے ہو جاندے نیں ۔

دائمی درد
پولیو دے بعد مسائل اور احتیاطی تدبیراں
پولیو توں بچن دا موثر ترین طریقہ ویکسینیشن ای اے ،پولیو مرکز دے مطابق پہلی ویکسین 2 مہینے ،دوسری 4 مہینے دی عمر چ دتی جائے ،اس توں بعد 6 اور 18 مہینیاں دے درمیان ،فیر 4اور 6 سال دی عمر دے درمیان جدوں بچے اسکول جان دی عمر نوں پہنچدے نیں ۔ اگر تواڈے کول کسے بچے نیں ایدے وچوں کوئی ویکسین نیں لوائی تے اپنے قریبی مرکز صحت تے جا کے اپنی خوراک پوری کروالو ۔

بالغ افراد
او بالغ افراد جنہاں دا ارادہ پولیو زدہ جگہ ول جاندا اے یا جتھے او رہندے نیں اوتھے وائرس پھیلیا ہویا اے تے اونہاں نوں ویکسین لوانی چاہی دی اے ۔
اگر توسی اپنی ویکسین دا کورس مکمل کر لیا اے تے فیر وی ایک مرتبہ کمزور پولیو وائرس ویکسین کا بوسٹر (زائد تلقیح) لواو ۔ اگر توسی کمزور پولیو ویکسین نئیں لوائی یا کورس مکمل نیں کیتا یا یاد نئیں کہ کدوں لوائی سی تے توانوں تین خوراکاں لینیاں پینیاں نیں ۔
بالغ افراد آئی پی وی دی پہلی خوراک لین توں اک تو دو مہینے بعد دوسری خوراک لین ،تیسری خوراک دوسری خوراک دے چھ توں بارہ مہینے بعد لئی جائے گی ،اگر توانوں لگدا اے کہ تواڈی پولیو ویکسینیشن نامکمل اے تے مرکز صحت توں رجوع کرو ۔

کی پولیو ویکسین محفوظ اے ؟
آئی پی وی کمزور مدافعتی نظام والے افراد لئی محفوظ اے ،البتہ ایہ معلوم نیں کہ شدید کمزور مدافعتی نظام دی صورت چ ویکسین کنی فعال اے ۔
ویکسین دے رد عمل چ انجیکشن لگن والی جگہ تے درد محسوس ہوندا اے اور جگہ لال وی ہو سکدی اے ۔
آئی پی وی توں بعض افراد نوں الرجی ہو سکدی اے کیوں کہ ویکسین چ اینٹی بائیو ٹک اسٹرپٹو مائیسین ، پولی میکسین بی اور نیو مائیسین دی مقدار وی ہوندی اے ، ایس لئی ایہناں اینٹی بائیوٹکس وچوں کسے اک توں وی الرجک افراد چ رد عمل سامنے آ سکدا اے ،ایس پولیو ویکسین دی پہلی خوراک تو شدید رد عمل دی صورت چ ویکسین دی مزید خوراک نا لئی جائے ۔
ایہ ویکھیا گیا اے کہ الرجک ردعمل پہلی خوراک لین توں چند منٹاں بعد یا چند کینٹیاں دے اندر ہوندا اے ،ایس دیاں علامتاں آ نیں ۔
جلد تے لال نشاناں دا ظاہر ہونا ،خارش اور جلد دا پیلا ہو جانا
بلڈ پریشر لو ہو جانا
گلے دی سوزش اور ہوا دی نالی دا تنگ ہونا اور ساہ لینا مشکل ہوجانا۔
نبض دا تیز یا ہلکا چلنا
متلی ، الٹی یا جلاب آنا
چکر آنا یا بے ہوش ہونا
اگر تونسی یا تواڈے کسے بچے نوں ویکسین لگن توں بعد الرجی دیاں آ علامتاں نظر آون تے فورا طبی امداد حاصل کر